Róże to jedne z najważniejszych i najpopularniejszych roślin w naszych ogrodach. Już od starożytności zachwycały ludzkie zmysły swoimi zapachami, kolorami i różnorodnością kwiatów. Do najwcześniej uprawianych gatunków należą róża dzika, róża francuska officinalis, znana jako róża aptekarska, oraz róża damasceńska, wykorzystywana do produkcji aromatycznego olejku. Dziś dysponujemy oszałamiającą liczbą 150 gatunków tych roślin w około 16.000 odmianach! Ogród Różany pałacu w Wilanowie może pochwalić się kolekcją 5.000 krzewów róż angielskich i francuskich.

Królewskie kwiaty

W Wilanowie pojawiły się w czasach króla Jana III, który przy swojej letniej rezydencji założył regularny barokowy ogród. Jego rabaty obsadzono prawdziwym bogactwem roślin, w tym dobrze nam znanymi narcyzami, tulipanami, heliotropami, peoniami, liliami i różami. Dwa ostatnie gatunki były szczególnie ważne ze względu na swoją symbolikę, odwołującą się do szczęścia. Nie bez znaczenia pozostawały również kolory kwiatów, które budowały atmosferę ogrodu. Żółć była synonimem złota, a więc bogactwa i splendoru. Czerwień natomiast dodawała przepychu i podkreślała królewski majestat. Motyw róży pojawił się również w dekoracjach pałacu, podkreślając status oraz cnoty jego królewskich mieszkańców. Roślina była obecna w niemal każdym aspekcie życia, od dzieł sztuki i ogrodów po zdobienia sukien i kulinaria. W miłosnych listach król Jan III nazywał swoją żonę Marysieńkę „Różą”, „Esencją” lub „Jutrzenką”.

Pomimo przemijających mód i zmian stylów ogrodów, róża cieszyła się najwyższym uznaniem również w kolejnych wiekach. Księżna Izabela Czartoryska, w swym najsłynniejszym dziele Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów z 1805 roku, stwierdziła wprost: „Róże nie potrzebują opisania: wszędzie są naypowabnieyszym przystrojeniem”. Ich krzewy nadal cieszyły oczy gości wilanowskich ogrodów, towarzysząc parkowym budowlom oraz ozdabiając eleganckie rabaty i majestatyczne klomby.

Czytaj też: Ogrody sanktuarium w Licheniu. Nie tylko dla pielgrzymów

Królowa kwiatów rozbłysła w Wilanowie nowym blaskiem po gruntownej rewaloryzacji dawnego ogrodu kwiatowego położonego przy południowym skrzydle pałacu. Zgodnie z projektem zrealizowanym w 2011 roku stał się on ogrodem różanym obsadzonym starymi odmianami oraz współczesnymi w typie róż historycznych. Kolory ich kwiatów zostały dobrane tak, aby harmonizowały z kolorystyką elewacji pałacu. Różom o ciepłych, delikatnych odcieniach towarzyszą lilie orientalne, powojniki oraz cytrusy uprawiane w dębowych donicach. Cztery lata później kolejne odmiany róż pojawiły się w rozciągających się wokół pałacu parkach krajobrazowych. Dziś wilanowska kolekcja róż składa się z dziesięciu gatunków w trzydziestu pięciu odmianach i jest jednym z bogatszych zbiorów wśród innych pałaców w Polsce.

Neorenesansowy ogród różany

Założenie znajdujące się przy południowym skrzydle pałacu powstało w latach 1855-1856 według projektu Bolesława Pawła Podczaszyńskiego. Wykorzystując zaciszne położenie terenu, architekt nadał mu formę regularnego ogrodu włoskiego zwanego giardino segreto, czyli ogrodu tajemnego, służącego jako kameralna przestrzeń dla wypoczynku ówczesnych właścicieli Wilanowa, Aleksandry i Augusta Potockich. Inspiracją jego projektu miał być nieistniejący obecnie ogród holenderski przy posiadłości Holland House w Londynie.

Czytaj także: Ogród na wiosnę – modne rozwiązania

Założenie zamknięte w architektonicznych ramach fasady pałacu, pergoli i murków otwiera się na zachwycający widok parku krajobrazowego. W centralnej części ogrodu umieszczono kamienną fontannę zwieńczoną rzeźbą Chłopca z łabędziem z warszawskiego zakładu odlewniczego Karola Mintera. Nieopodal, w osi głównej ogrodu, na sztucznie usypanym kopcu ustawiono monumentalną figurę bogini zwycięstwa Wiktorii, wyprodukowaną w fabryce Ernst March Thonwaaren w berlińskim Charlottenburgu. Wnętrze ogrodu wypełniało bogactwo różnorodnych kwiatów, krzewów ozdobnych oraz palm a także mebli ogrodowych i kunsztownych dekoracji . Pośród tych ostatnich wymienić można chociażby chińskie ceramiczne taborety czy mauretańskie wazony na rośliny. Większość z tych obiektów uległa zniszczeniu lub rozproszeniu w wyniku późniejszych przekształceń i zawieruchy dziejowej.

Nowe życie ogrodu rozpoczęło się po jego gruntownej rewaloryzacji w 2011 roku. Stosunkowo niewielkie założenie o powierzchni prawie 2500 m kw. obsadzono 5 000 krzewów róż angielskich i francuskich. Dzięki wymagającym pracom konserwatorskim do ogrodu powróciła odnowiona statua Wiktorii a w fontannie z rzeźbą Chłopca z łabędziem znów zaczęła tryskać woda. Co kilka lat w ogrodzie pojawiają się kolejne odtworzone z pietyzmem elementy, jak wiszące na pergoli południowej wazy z główkami łabędzi i węzłami, żeliwne ławki, ołowiane wazy i kopie ceramicznych rzeźb par puttów służące do ekspozycji donic. Ogród różany prezentuje unikatowe w Polsce wzory rzemiosła ogrodowego z XIX wieku. Wśród dekoracji historycznych pojawiają się również nowe elementy jak stalowe podpory na róże wykonane tradycyjnymi technikami przez muzealnych kowali. Ich grynszpanowy kolor oraz złocone wykończenia mają subtelnie korespondować z miedzianymi, bogato zdobionymi hełmami pałacowych wież.

Zobacz także: Najmodniejsze meble do ogrodu – trendy 2021

Do każdego ogrodu

Wilanowska kolekcja róż to specjalnie wyselekcjonowane gatunki rabatowe i parkowe, wabiące pszczoły i motyle oraz cieszące zmysły każdego spacerowicza. Wśród róż rabatowych wyróżnia się historyczna róża francuska 'Charles de Mills’ znana w Europie już od końca XVIII wieku. Posiada intensywnie purpurowe duże i pełne kwiaty o delikatnym, typowo „różanym” zapachu. Jej przeciwwagą jest kwitnąca na różowo róża portlandzka 'Madame de Knorr’ oraz kremowobiała róża burbońska 'Boule de Neige’, uwodzące silną, aczkolwiek elegancką wonią. W ogrodzie wilanowskim odnaleźć można również współczesne odmiany, takie jak morelowa róża rabatowa 'Kalmar’ oraz kwitnąca na żółto wielokwiatowa 'Fresia’, wydzielająca świeży i energetyczny zapach frezji. Absolutnie zjawiskowa jest róża 'Rumba’, która zaskakuje bujnymi, wielobarwnymi kwiatami w kolorze żółtoczerwonym. Pojawiają się od czerwca do października, roztaczając delikatny, słodki zapach. Kolejnym rozdziałem w historii wilanowskiej kolekcji róż będzie wyhodowanie nowych odmian w typie historycznym o nazwach sławiących pałac w Wilanowie i zamieszkujących go niegdyś króla Jana III i królową Marysieńkę. Tęskniących za zmysłowymi doznaniami w ogrodach wilanowskich zachęcam do samodzielnego uprawiania róż. Mimo iż są dość kapryśne i wymagające, to stanowią elegancką i ponadczasową ozdobę każdego ogrodu czy tarasu.

Jacek Kuśmierski
specjalista ds. ogrodów historycznych
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie