Oreczka kr贸tkog艂owa (Orcaella brevirostris) jest niewielkim delfinem oceanicznym, kt贸ry mimo taksonomicznej przynale偶no艣ci do ssak贸w bytuj膮cych w wodzie s艂onej, gustuje tak偶e w wodzie s艂odkiej lub s艂onawej. Z tego wzgl臋du zaliczana jest do gatunk贸w euryhalicznych, czyli takich, kt贸re znosz膮 r贸偶ny stopie艅 zasolenia 艣rodowiska zewn臋trznego. Oreczka mierzy zaledwie 2 metry d艂ugo艣ci i posiada kr贸tk膮, t臋po zako艅czon膮 okr膮g艂膮 g艂ow臋 z szerokim otworem g臋bowym. Ssak co prawda nie ma rozwini臋tej mimiki, jednak wed艂ug os贸b, kt贸rym uda艂o si臋 go zobaczy膰, wygl膮da jakby by艂 ci膮gle u艣miechni臋ty.

Pomocnik rybak贸w

Oreczka 偶yje w niewielkich grupach rodzinnych w strefie przybrze偶nej Azji Po艂udniowo Wschodniej, w deltach rzek, jeziorach i samych rzekach, w kt贸rych spotykana jest nawet 1000 km od uj艣cia. Mo偶na si臋 na ni膮 natkn膮膰 w birma艅skiej rzece Irawadi, gdzie okre艣lana jest mianem 鈥瀝zecznego ducha鈥. Uwa偶a si臋 tu, 偶e delfiny s膮 form膮 reinkarnacji mieszka艅c贸w i w 偶adnym wypadku nie wolno ich zabija膰.

Dawniej, gdy oreczek by艂o wi臋cej, birma艅scy rybacy korzystali z ich zdolno艣ci w 艂owieniu ryb. Zauwa偶yli, 偶e delfiny s膮 w stanie zagoni膰 艂awice prosto w rybackie sieci. Ryby, kt贸re chcia艂y si臋 wycofa膰 by艂y zjadane przez p艂yn膮ce za nimi delfiny. Rybacy po uko艅czonym po艂owie sk艂adali swego rodzaju podzi臋kowanie, wrzucaj膮c cz臋艣膰 ryb ponownie do wody.

Niestety, dzisiejsza subpopulacja z Irawadi liczy mniej wi臋cej 50 osobnik贸w, a spotkanie 偶ywej oreczki nale偶y tu do rzadko艣ci. Pozosta艂e subpopulacje oreczek zamieszkuj膮: zaro艣ni臋te lasem mangrowym wybrze偶e Bangladeszu (ponad 5000 sztuk), bornea艅sk膮 rzek臋 Mahakam, filipi艅sk膮 cie艣nin臋 Malampaya, jezioro Sobgkhla w Tajlandii oraz Chilika w Indiach, a tak偶e indochi艅sk膮 cz臋艣膰 rzeki Mekong. Oreczki s膮 co prawda liczniejsze ni偶 typowo s艂odkowodne gatunki delfin贸w, jednak ich byt jest zagro偶ony. Zazwyczaj gin膮 poprzez utoni臋cie w wyniku zapl膮tania si臋 w sieci skrzelowe oraz z powodu nielegalnych sposob贸w 艂owienia ryb (ra偶enie pr膮dem, materia艂y wybuchowe), zanieczyszcze艅 艣rodowiska wodnego i ha艂asu. W zale偶no艣ci od subpopulacji, oreczki zalicza si臋 do zagro偶onych lub krytycznie zagro偶onych wygini臋ciem.

Op艂acalna ochrona

Najpewniejszym miejscem, by zobaczy膰 te niesamowite ssaki jest wybrze偶e Bangladeszu lub kambod偶a艅ski odcinek rzeki Mekong. W 艣rodkowym biegu rzeki, w okolicy kambod偶a艅skiego miasta Kratie (Kr芒ch茅h) wody zamieszkuje kilkadziesi膮t osobnik贸w, a spotkanie si臋 z nimi oko w oko nie nale偶y do rzadko艣ci. Widz膮c zainteresowanie ze strony turyst贸w, rz膮d Kambod偶y wytyczy艂 dla oreczek stref臋 ochronn膮. Zakazuje si臋 tam u偶ywania sieci skrzelowych, ogranicza si臋 komercyjny po艂贸w ryb oraz przep艂yw 艂odzi motorowych. Do dbania o bezpiecze艅stwo delfin贸w powo艂ano kilkudziesi臋ciu stra偶nik贸w rzecznych. Okaza艂o si臋, 偶e taki typ ochrony wystarczy艂, aby przynajmniej na chwil臋 zatrzyma膰 tendencj臋 spadkow膮 w liczebno艣ci oreczek. Mo偶na przypuszcza膰, 偶e bardziej ni偶 sam膮 ochron膮, rz膮d i okoliczni mieszka艅cy zainteresowani s膮 jednak profitami, jakie mo偶na uzyska膰 od turyst贸w.

Odwiedzaj膮c Kratie, wykupuj膮c bilet wst臋pu na chroniony odcinek Mekongu, wypo偶yczaj膮c 艂贸d藕, korzystaj膮c z miejscowych nocleg贸w i gastronomii, tury艣ci przyczyniaj膮 si臋 po艣rednio do ochrony oreczek. Miejscowa ludno艣膰 jest 艣wiadoma, 偶e je艣li znikn膮 delfiny, znikn膮 te偶 tury艣ci, a wraz z nimi 藕r贸d艂o 艂atwego dochodu. Niekt贸rzy ekolodzy maj膮 inne zdanie. Uwa偶aj膮, 偶e zbyt du偶a penetracja chronionego odcinka rzeki przez turyst贸w mo偶e zaburzy膰 naturalne zachowania delfin贸w i przyczyni膰 si臋 do spadku ich liczebno艣ci. Niestety, jest to prawda. Jednak p贸ki co, strumie艅 pieni臋dzy p艂yn膮cy od turyst贸w bywa dla miejscowych jedynym argumentem przemawiaj膮cym za tym, by chroni膰 oreczki.

Biznes si臋 kr臋ci

Dawniej delfiny pomaga艂y rybakom w po艂owach ryb, dzi艣 pomagaj膮 w utrzymywaniu rodzin. Ka偶dy hotel proponuje turystom wyjazdy pakietowe, w kt贸rych 偶elaznym punktem jest wizyta nad odpowiednim brzegiem Mekongu. Co prawda Mekong mo偶na penetrowa膰 w wielu miejscach, aby wypatrze膰 oreczki, jednak najpewniejszym miejscem ich pobytu, jest w艂a艣nie to, wyznaczone przez rz膮d, znajduj膮ce si臋 15 km na p贸艂noc od Kratie, obok wioski Kampi. Po 40 minutach jazdy asfaltow膮, a potem szutrow膮 drog膮 wita nas leciwa rze藕ba, przedstawiaj膮ca do艣膰 swobodne wyobra偶enie oreczki kr贸tkog艂owej. Za ni膮 znajduje si臋 gigantycznej wielko艣ci, jak na kambod偶a艅skie warunki, parking. Kilka stragan贸w oferuje pami膮tki oraz produkty r臋kodzie艂a ludowego. Po wykupieniu biletu wst臋pu mamy mo偶liwo艣膰 skorzystania z 艂odzi motorowej z obs艂ug膮.

Po wyruszeniu na Mekong, kapitan 艂odzi tylko na pocz膮tku w艂膮cza silnik i dalej wios艂uje r臋cznie lub podpiera si臋 d艂ug膮 tyczk膮. T艂umaczy, 偶e oreczki nie lubi膮 warkotu silnika, poza tym wirnik mo偶e je zrani膰. Ju偶 po paru minutach od wp艂yni臋cia na 艣rodkow膮 cz臋艣膰 rzeki mo偶na zauwa偶y膰 znacz膮ce zawirowania na wodzie, kt贸re 艣wiadcz膮 o tym, 偶e oreczki s膮 pod powierzchni膮. Jak na ssaki przysta艂o, delfiny oddychaj膮 p艂ucami, dlatego co jaki艣 czas musz膮 wynurzy膰 si臋 na powierzchni臋, by zaczerpn膮膰 powietrza atmosferycznego. W zwi膮zku z tym, 偶e ssaki s膮 zwierz臋tami stadnymi istnieje te偶 du偶e prawdopodobie艅stwo, 偶e w miejscu wynurzenia si臋 jednego osobnika pojawi膮 si臋 inne.

Chwila relaksu

Innym i du偶o mniej popularnym miejscem, gdzie mo偶na obserwowa膰 oreczki, jest oddalone o 40 km od Kratie Koh Pdao. Tu co prawda nie wykupuje si臋 biletu wst臋pu, jednak trzeba wynaj膮膰 rybaka z 艂odzi膮. W drodze powrotnej do Kratie warto wdrapa膰 si臋 po schodach na szczyt udekorowanej dziesi膮tkami rze藕b mnich贸w i wciele艅 Buddy pagody Phnom Sambok oraz zajrze膰 do p艂ywaj膮cej wioski Kampi. Co prawda w jej granicach nie mieszka ju偶 偶adna osoba, ale mo偶na tu zobaczy膰, jak dawniej konstruowano przeprawy przez rzek臋. Dzi艣 ca艂a osada przybra艂a form臋 centrum rekreacyjnego, kt贸re popularne jest zar贸wno w艣r贸d turyst贸w, jak i miejscowych.

Na 艣rodku Mekongu znajduje si臋 kilka drewnianych i bambusowych platform, na kt贸rych postawiono kilkana艣cie budynk贸w krytych strzech膮. Z obydwu brzeg贸w do tej rzecznej osady prowadz膮 dwa drewniane mosty. Wioska znajduje si臋 w miejscu, gdzie Mekong jest do艣膰 p艂ytki (1,30 m) i tworzy wiele wysepek, dlatego jest to popularne miejsce do k膮pieli i biwakowania. Kilkana艣cie zamieszkanych dom贸w znajduje si臋 na brzegu, a osoby tam 偶yj膮ce trudni膮 si臋 obs艂ug膮 turyst贸w.

Co艣 na z膮b

Sama podr贸偶 do Kratie ze stolicy kraju Phnom Penh trwa ponad 5 h, dlatego tury艣ci bawi膮 tu zazwyczaj 2鈥3 dni. Opr贸cz tropienia oreczek mog膮 obejrze膰 z bezpieczniej odleg艂o艣ci nabrze偶ne 艂achy piaskowe, na kt贸rych l臋gn膮 si臋 偶贸艂wie rzeczne oraz poblisk膮 p艂ywaj膮c膮 wiosk臋 Koh Trong, kt贸ra 鈥 w odr贸偶nieniu od Kampi 鈥 jest 偶yj膮c膮 osad膮, zamieszka艂膮 g艂贸wnie przez rybak贸w i ich rodziny. Ciekawym zaj臋ciem miejscowych dzieci jest p艂ywanie po Mekongu w metalowych miskach. Mniej 偶膮dni wra偶e艅 mog膮 sp臋dzi膰 czas na zwiedzaniu postkolonialnej zabudowy Kratie, miejskich targowisk lub na przesiadywaniu w kilku lokalnych punktach gastronomicznych, oferuj膮cych dania oryginalnej kuchni khmerskiej. Godnymi polecenia daniami s膮 warzywno mi臋sne zupy z makaronem, nale艣niki na ostro, potrawy z wo艂owiny, tropikalnych grzyb贸w oraz fish amok, czyli zapiekane z mlekiem kokosowym, cebul膮, czosnkiem, traw膮 cytrynow膮 i przyprawami filety ryb z艂owionych w Mekongu. Danie do艣膰 cz臋sto serwowane jest w li艣ciach bananowca.

Twardziele skosztowa膰 mog膮 sma偶onej szara艅czy, karaluch贸w, gotowanych 艣limak贸w, grillowanych jelit czy potraw z larwami owad贸w. Mi艂ym zako艅czeniem dnia b臋dzie spacer promenad膮 nad Mekongiem w blasku promieni zachodz膮cego s艂o艅ca. Wraz z nastaniem zmroku nad rzek膮 otwieraj膮 si臋 niewielkie punkty gastronomiczne oferuj膮ce napoje orze藕wiaj膮ce, kaw臋, alkoholowe drinki, owoce, drobne przek膮ski oraz niewiadomego pochodzenia kie艂bas臋, kt贸rej smak troch臋 przypomina odt艂uszczon膮 polsk膮 podsuszan膮.

Rados艂aw Ko偶uszek

dr in偶. Rados艂aw Ko偶uszek, wyk艂adowca Uniwersytetu Wroc艂awskiego
FB: Podr贸偶e bez biura